Nghề thiết kế đồ họa, kể lại từ một bàn làm việc đã ngả màu

Cái bàn tôi ngồi làm việc có một vết cháy nhỏ hình hạt đậu ở góc trái. Đó là dấu tích của một đêm in thử poster, máy sấy tóc đặt sai chỗ, còn tôi thì mải nhìn xem màu đỏ trên giấy có lệch so với màu đỏ trên màn hình không. Nó lệch. Lần nào cũng lệch một chút. Nhiều năm sau, tôi vẫn nghĩ đó là bài học đầu tiên và dai dẳng nhất của nghề này: thứ mình thấy chưa phải là thứ người khác sẽ thấy.

Người ngoài hay hỏi tôi làm nghề gì. Trả lời “thiết kế đồ họa” thì họ gật gù, rồi hỏi tiếp có phải là vẽ không, có phải là làm logo không, có phải ngồi chỉnh ảnh cho người ta đẹp hơn không. Đúng cả, mà cũng sai cả. Bài này tôi viết chậm, như kể chuyện bên ly cà phê nguội, để ai đang tò mò về nghề có một hình dung gần với thực tế hơn những tấm ảnh bàn làm việc gọn gàng trên mạng.

01 / Nghề này thật ra là nghề gì

Nói gọn, nhà thiết kế đồ họa (graphic designer) là người biến một thông điệp thành thứ mắt người đọc được trong vài giây. Chất liệu là màu, chữ (người trong nghề gọi là typography), hình khối, khoảng trắng và bố cục. Sản phẩm thì muôn hình vạn trạng: logo, bao bì, poster, banner quảng cáo, bìa sách, bài đăng mạng xã hội, bảng hiệu, thực đơn quán phở đầu ngõ.

Cái hiểu lầm lớn là nghĩ nghề này để “làm cho đẹp”. Đẹp là điều kiện cần, như việc đầu bếp phải nêm đủ muối. Nhưng khách không thuê đầu bếp để có muối. Một tấm poster hội chợ đẹp lung linh mà người đi ngang không đọc được ngày giờ, địa điểm, thì nó thất bại, dù có được đóng khung treo phòng khách. Mỗi sản phẩm thiết kế đều gắn với một bài toán: thương hiệu cần được nhớ, sản phẩm cần được nhặt lên khỏi kệ, thông tin cần được hiểu đúng. Tôi mất khoảng hai năm mới thôi tự ái khi khách chê “đẹp nhưng không ra việc”.

Thiết kế tốt không dừng ở chỗ đẹp mắt. Nó là cách giúp người xem hiểu đúng điều mình muốn nói, trước khi họ kịp lướt qua.

Vì vậy mà tư duy giải quyết vấn đề nặng ký không kém khiếu thẩm mỹ. Có những buổi tôi ngồi cả tiếng chỉ để hỏi khách đúng một câu: người cầm tờ rơi này lên là ai, và họ cần biết gì đầu tiên. Trả lời được câu đó, nửa công việc coi như xong. Nửa còn lại mới là chuột, bút và phần mềm.

~ ~ ~

02 / Một nghề, nhiều ngả rẽ

Ngày tôi vào nghề, “thiết kế” gần như đồng nghĩa với in ấn. Giờ thì cái cây ấy đã đâm ra nhiều nhánh, mỗi nhánh một tính khí riêng. Người mới thường muốn ôm hết, sáng làm logo chiều dựng video tối vẽ truyện, rồi đuối sức sau vài tháng. Tôi nghĩ nên nhìn qua cả cái cây trước, sau đó chọn một nhánh để trèo cho vững.

Bảng thì gọn, còn đời thì lem. Trong thực tế, rất nhiều người làm chồng lên hai ba nhánh. Một designer ở công ty nhỏ có thể sáng thiết kế bao bì, chiều cắt video mười lăm giây cho quảng cáo. Nhưng khi đi xin việc, nhà tuyển dụng thường muốn thấy một thế mạnh rõ ràng, một thứ mà người ta nhìn portfolio là gọi tên được ngay.

Cũng cần nói về môi trường. Làm ở agency thì nhịp nhanh, khách nhiều, đề tài đổi xoành xoạch, học được nhiều nhưng cũng dễ cháy. Làm in-house, tức bộ phận thiết kế nội bộ của một doanh nghiệp, thì quanh đi quẩn lại một thương hiệu, sâu hơn nhưng có lúc thấy tù. Studio nhỏ nằm đâu đó ở giữa. Tôi đã thử cả ba, và mỗi nơi để lại một kiểu vết chai khác nhau trên tay.

Muốn biết thị trường đang cần nhánh nào, cách thực tế là mở các tin tuyển dụng ra đọc cho kỹ, xem họ yêu cầu phần mềm gì, cấp bậc ra sao, có đòi portfolio hay bài test không. Tôi hay gợi ý mấy bạn mới ngồi lướt danh sách việc làm nghệ thuật – thiết kế – giải trí trong một buổi tối, ghi chú lại những yêu cầu lặp đi lặp lại, rồi so với những gì mình đang có.

03 / Những thứ phải rèn, và những thứ không ai dạy

Hồi đi học, tôi tưởng thạo phần mềm là đủ. Đến lúc ngồi trước một khách hàng thật, tôi mới biết phần mềm chỉ là cái búa. Cầm búa giỏi không biến ai thành thợ mộc.

Phần nhìn thấy được

Thứ nhất là con mắt bố cục: biết sắp xếp thông tin sao cho mắt người đọc đi đúng đường, cái gì lớn, cái gì nhỏ, chỗ nào để thở. Thứ hai là màu và chữ. Chọn một bộ font hợp với một thương hiệu bán đồ ăn chay khác hẳn với một hãng phụ tùng xe máy, và cái khác ấy phải giải thích được bằng lời, không chỉ “em thấy nó hợp”. Thứ ba mới đến công cụ. Bộ phần mềm quen mặt trong nghề là Photoshop cho ảnh, Illustrator cho vector, InDesign cho dàn trang, Figma cho giao diện, After Effects cho chuyển động. Không ai bắt bạn thạo hết. Biết chắc hai ba cái phục vụ đúng nhánh mình chọn là đủ để bắt đầu.

Phần không nhìn thấy

Đây là phần làm nên khác biệt mà ít trường lớp nhắc tới. Lắng nghe brief mà không vội vẽ. Hỏi lại khi thấy yêu cầu mơ hồ. Nghe chê mà không xụ mặt, và tách được lời chê có lý với lời chê vì khẩu vị. Giữ hạn chót. Trình bày ý tưởng trong năm phút cho một người không biết gì về thiết kế mà họ vẫn hiểu vì sao logo phải màu xanh rêu chứ không phải xanh dương.

Ở studio: Tôi từng thấy một bạn rất giỏi kỹ thuật bị khách đổi người chỉ vì mỗi lần nhận góp ý là cãi tay đôi. Bạn ấy đúng về thẩm mỹ, nhưng sai về cách nói. Nghề này có một nửa là nghề nói chuyện.

Còn chuyện AI. Mấy năm nay công cụ tạo ảnh tự động đã làm được khá nhiều thao tác mà trước đây tốn cả buổi chiều, như xóa phông, mở rộng nền, gợi ý phương án màu. Tôi không giả vờ là nó không ảnh hưởng gì. Nhưng phần định hướng ý tưởng, hiểu một thương hiệu đang muốn nói gì với ai, và quyết định phương án nào đúng với bài toán, thì vẫn phải có người ngồi nghĩ. Người biết dùng công cụ mới thường làm nhanh hơn, có thêm thời gian cho phần nghĩ. Người ngó lơ nó thì, theo tôi, sẽ thấy mình chậm dần mà không hiểu vì sao.

04 / Không học mỹ thuật thì sao

Câu này tôi được hỏi nhiều đến mức muốn in ra dán trên cửa. Câu trả lời ngắn là vẫn được. Câu trả lời dài hơn là sẽ vất vả theo một kiểu khác.

Người học mỹ thuật ứng dụng, thiết kế đồ họa hay truyền thông đa phương tiện có lợi thế về nền tảng: vẽ hình khối, hiểu màu, quen bị chấm điểm tác phẩm trước đám đông. Người đi từ ngành khác sang, như kế toán, kiến trúc hay marketing, thường thiếu nền đó nhưng lại có thứ khác: hiểu kinh doanh, quen với con số, biết khách nghĩ gì. Tôi đã làm cùng một cô đồng nghiệp học kinh tế ra, tự học thiết kế buổi tối suốt mấy năm. Cô ấy vẽ tay không đẹp, nhưng làm bao bì thì hiểu kệ siêu thị hơn bất kỳ ai trong phòng.

Dù đi đường nào, thứ quyết định cuối cùng vẫn là portfolio, tức bộ sản phẩm chứng minh năng lực. Bằng cấp mở cửa phòng chờ, portfolio mới mở cửa phòng phỏng vấn. Và một portfolio tử tế cần thời gian, cần những dự án thật hoặc gần thật, cần cả những lần làm lại vì thấy chưa ổn.

~ ~ ~

05 / Đường đi lên, và những ngã rẽ ngang

Trong doanh nghiệp hay agency, con đường thường thấy là từ designer lên designer cấp cao, rồi trưởng nhóm sáng tạo hay art director, xa hơn là creative director, người chịu trách nhiệm định hướng sáng tạo cho cả một đội hoặc một thương hiệu. Bước lên không đi theo thâm niên đều đặn như thang lương công chức. Nó phụ thuộc vào sản phẩm bạn làm ra, vào việc bạn có dẫn dắt được người khác không, và một phần không nhỏ là may mắn gặp đúng dự án.

Càng lên cao, thời gian cầm chuột càng ít. Tôi nhớ năm đầu làm trưởng nhóm, có tuần tôi không mở Illustrator lần nào, chỉ họp, góp ý, và gõ email. Có người thích điều đó. Có người thấy mất mát và quay lại làm chuyên gia, đi sâu vào một mảng thay vì quản lý. Cả hai đều là con đường chính đáng.

Ngoài ra còn những ngã rẽ ngang. Làm tự do (freelance), nhận dự án từ nhiều khách. Mở studio nhỏ cùng vài người bạn. Chuyển sang thiết kế sản phẩm, quản lý thương hiệu, hay tư vấn hình ảnh. Con mắt đọc thị giác và hiểu thông điệp là thứ đi theo mình qua mọi ngả, kể cả khi một ngày nào đó mình không còn gọi bản thân là designer nữa.

Về thu nhập, tôi chỉ nói được thế này: nó dao động rất rộng. Cùng một chức danh, khác thành phố, khác loại hình công ty, khác chất lượng portfolio, khác số năm kinh nghiệm, là con số đã khác hẳn. Freelance thì còn biến động theo từng tháng. Ai hứa với bạn một con số cụ thể cho nghề này mà không hỏi bạn đang ở đâu, làm được gì, thì nên nghe với một nửa lỗ tai.

06 / Vài điều tôi ước mình biết sớm hơn

Lưu lại mọi thứ, kể cả bản nháp xấu xí. Mười năm sau mở ra xem, bạn sẽ thấy mình đã đi được bao xa, và khi phỏng vấn, những bản nháp ấy kể câu chuyện về cách bạn nghĩ tốt hơn bất kỳ bản hoàn thiện bóng bẩy nào. Ghi chú bên cạnh lý do mình chọn màu này, bỏ phương án kia.

In thử. Luôn in thử. Màn hình nói dối, giấy thì không.

Tìm một người chịu chê mình thật lòng. Không phải người khen cho vui, cũng không phải người chê cho sướng miệng. Một người đi trước, nhìn sản phẩm của bạn và nói thẳng chỗ nào lủng củng. Người như vậy hiếm, gặp thì giữ.

Và đừng chọn nghề này chỉ vì nghĩ nó nhẹ nhàng, ngồi máy lạnh vẽ vời. Có những tuần chạy chiến dịch, tôi ăn cơm hộp trước màn hình ba bữa liền, sửa một cái banner đến phiên bản thứ mười bốn chỉ để quay về phiên bản thứ hai. Nếu chuyện đó khiến bạn bật cười thay vì hoảng sợ, có lẽ bạn hợp với nghề.

Cái vết cháy hình hạt đậu vẫn còn trên bàn tôi. Tôi không sơn lại. Mỗi lần nhìn thấy, tôi lại nhớ rằng nghề thiết kế đồ họa là chuỗi dài những lần lệch màu, chỉnh lại, in thử, rồi lệch tiếp, cho đến khi cái mình thấy và cái người khác thấy gần nhau hơn một chút.

Bài của Trương Đình Phúc.