Đứa cháu tôi học lớp mười một, một hôm nhắn hỏi: “Chú ơi, graphic designer là gì, có phải chú làm cái đó không?” Tôi định gõ một câu cho xong, kiểu “là người làm hình ảnh cho quảng cáo”. Gõ xong lại xóa. Câu đó đúng, nhưng nó giống như nói đầu bếp là người làm đồ ăn. Người hỏi gật gù xong vẫn chẳng biết đầu bếp sáng ra chợ mấy giờ, đứng bếp mấy tiếng, bị khách trả món thì làm gì.
Nên tôi viết bài này, dài hơn một tin nhắn, ngắn hơn một cuốn sách.
01 / Câu trả lời trong một hơi thở
Nhà thiết kế đồ họa (graphic designer) là người dùng màu, chữ, hình khối và bố cục để truyền đi một thông điệp. Logo trên ly trà sữa, cái poster dán ở cột điện, bao bì gói mì, slide thuyết trình của một ngân hàng, banner nhấp nháy bên lề trang báo: đằng sau mỗi thứ có thể là một người như vậy, ngồi đâu đó, uống cà phê nguội, chỉnh một khoảng cách chữ mà chẳng ai để ý.
Cái khó là chữ “truyền đi”. Một thiết kế được coi là xong không phải lúc nó đẹp, mà lúc người xem hiểu đúng điều cần hiểu. Tôi hay ví von với cháu: nếu mình làm biển báo “cấm rẽ trái” đẹp như tranh treo tường mà tài xế nhìn không ra, thì cái đẹp ấy vô dụng, có khi còn gây tai nạn. Graphic designer làm việc ở chỗ giao nhau giữa cái đẹp và cái dùng được. Nghiêng hẳn về bên nào cũng hỏng.
02 / Một ngày bình thường, nếu có ngày nào bình thường
Buổi sáng thường bắt đầu bằng một bản yêu cầu, người trong nghề gọi là brief. Có brief viết đàng hoàng hai trang, nói rõ mục tiêu, đối tượng, thông điệp chính, kích thước, hạn chót. Có brief chỉ là một tin nhắn: “Làm giúp anh cái poster khai trương, đẹp đẹp, sang sang”. Việc đầu tiên của người thiết kế là hỏi lại. Sang là sang kiểu khách sạn năm sao hay sang kiểu quán cà phê sân vườn? Khai trương cái gì, cho ai xem, dán ở đâu?
Sau đó là giai đoạn tìm ý. Tôi lật sách, lướt Behance, Pinterest, đi bộ một vòng xem người ta dán gì ngoài đường. Phác vài bố cục thô ra giấy, xấu cũng được, miễn nhanh. Rồi mới mở máy. Photoshop nếu làm việc với ảnh, Illustrator nếu dựng logo hay hình vector, InDesign nếu dàn trang tài liệu nhiều trang.
~ ~ ~
Phần tốn thời gian nhất, nói thật, không phải lúc làm mà lúc sửa. Bản đầu gửi đi, khách góp ý, sửa, gửi lại, góp ý tiếp. Có dự án qua ba vòng là xong, có dự án mười mấy vòng rồi quay về đúng phương án đầu tiên. Ai làm nghề lâu đều có một thư mục tên đại loại “final_final_sua lan cuoi_that su cuoi”. Tôi có vài cái như vậy. Không tự hào lắm.
Ngoài những việc ngồi máy còn có họp, trao đổi với bên in ấn về loại giấy, kiểm tra file trước khi gửi nhà in, đôi khi chạy ra xưởng xem bản in thử. Nghe thì lặt vặt, nhưng một file sai hệ màu gửi đi in năm nghìn tờ rơi là cái giá mà ai cũng chỉ muốn trả một lần trong đời.
03 / Những thứ người ta không nhìn thấy trên portfolio
Ai mới tìm hiểu nghề thường hỏi cần biết phần mềm gì. Câu hỏi hợp lý, nhưng lệch trọng tâm. Phần mềm học vài tháng là dùng được. Còn con mắt bố cục, cảm giác về khoảng trắng, sự nhạy với màu và chữ thì phải rèn nhiều năm, và không có nút tắt.
Nếu bạn muốn đặt nghề này cạnh những vị trí sáng tạo khác để thấy nó nằm ở đâu, tôi có viết một bài dài hơn về tổng quan nghề thiết kế, kể về các nhánh và đường đi lên.
Thứ người ta càng không thấy là kỹ năng nghe. Một graphic designer giỏi nghe brief như bác sĩ nghe bệnh nhân kể triệu chứng: không tin hết, không bỏ qua chi tiết nào, và luôn hỏi thêm. Rồi kỹ năng nghe chê. Tôi đã thấy những bạn có tay nghề tốt nhưng mỗi lần bị góp ý là mặt dài như cái bảng hiệu. Khách không thích làm việc với người như thế, dù sản phẩm có ổn đến đâu.
Kinh nghiệm: Khi nhận góp ý, tôi tập thói quen hỏi lại “anh thấy chỗ nào chưa ổn, vì sao” thay vì tự bào chữa. Nhiều khi khách nói “màu chưa đẹp” nhưng vấn đề thật là chữ nhỏ quá, đọc không ra.
Biết vẽ tay có cần không? Không bắt buộc. Nhưng phác thảo được vài nét để thử ý tưởng thì nhanh hơn ngồi kéo thả trên máy rất nhiều. Tôi vẽ tay ở mức vừa phải, đủ để nghĩ, không đủ để triển lãm.
04 / Graphic designer và mấy người họ hàng gần
Trong giới sáng tạo có nhiều chức danh nghe na ná, người ngoài dễ gộp làm một. Graphic designer lo truyền thông thị giác nói chung, từ in ấn tới nội dung số. Nhà thiết kế UI/UX thì chuyên về giao diện và cách người dùng thao tác trên ứng dụng, website; họ quan tâm nút bấm đặt ở đâu cho người ta khỏi lạc, không chỉ nút bấm màu gì. Họa sĩ minh họa (illustrator) thiên về vẽ, nét riêng của họ chính là thứ được thuê. Motion designer thì thổi chuyển động vào hình ảnh, làm video ngắn, intro, hiệu ứng.
Ranh giới giữa các nhánh mờ dần theo thời gian. Ở công ty nhỏ, một người có khi gánh cả ba vai. Nhưng khi tuyển, doanh nghiệp vẫn thường mong ứng viên có một thế mạnh nổi trội, để nhìn vào là biết giao việc gì.
Ngành học thì phổ biến là thiết kế đồ họa, mỹ thuật ứng dụng, truyền thông đa phương tiện. Cũng có không ít người tự học qua khóa ngắn hạn rồi luyện tập nghiêm túc mà vào nghề. Còn chuyện người hướng nội có hợp không, tôi nghĩ là khá hợp, vì phần lớn thời gian là ngồi một mình với sản phẩm. Chỉ cần chịu khó tập nói rõ ràng khi nhận brief và khi trình bày ý tưởng.
Tôi nhắn lại cho cháu một bản tóm gọn của bài này. Nó đọc xong, gửi một cái sticker con mèo gãi đầu, rồi hỏi: “Vậy chú có vẽ được Doraemon không?” Có lẽ tôi cần viết thêm một bài nữa.
Bài của Trương Đình Phúc.