Cẩm nang nghề thiết kế

Ngăn kéo thứ hai trong bàn tôi chứa một xấp bìa sách thiếu nhi in lỗi, nhà xuất bản cho lại sau một dự án cũ. Tôi không làm phần hình vẽ. Tôi chỉ dàn chữ và bố cục. Nhưng mỗi lần mở ngăn kéo, tôi lại ngắm con cáo đội mũ len trên bìa, nét bút chì còn lộ ở mép tai, và nhớ cô họa sĩ đã vẽ nó: ít nói, hay ngồi góc phòng, mỗi lần được khen thì đỏ mặt bảo “em vẽ chưa xong mà anh”.

Bài này viết cho ai đang tò mò về nghề của cô ấy.

01 / Người vẽ để kể

Họa sĩ minh họa, tiếng Anh gọi là illustrator, là người tạo ra hình ảnh gốc để diễn giải một ý tưởng, một câu chuyện hay một cảm xúc. Chữ “illustrator” dễ gây nhầm với phần mềm Adobe Illustrator cùng tên, và tôi đã chứng kiến không ít cuộc hội thoại ông nói gà bà nói vịt vì thế. Ở đây ta nói về con người.

Hình minh họa khác ảnh chụp ở chỗ nó được phép phóng đại, cách điệu, bỏ bớt. Một nhiếp ảnh gia khó chụp được con cáo đội mũ len, chứ họa sĩ thì vẽ được, lại còn cho nó một vẻ mặt hơi lo âu rất người. Đó là sức mạnh của nghề: nói được những điều mà máy ảnh không nói được.

Họ có thể vẽ tay truyền thống bằng màu nước, bút chì, mực, rồi scan vào máy. Hoặc vẽ thẳng trên máy tính bảng với Procreate, Photoshop, Clip Studio Paint. Nhiều người kết hợp cả hai. Không có cách nào “chuẩn” hơn cách nào; khách thuê bạn vì kết quả, không ai hỏi bạn cầm bút gì.

Điều làm nên giá trị của một họa sĩ minh họa là phong cách cá nhân. Nét vẽ, cách chọn màu, cái không khí riêng trong mỗi tranh. Khách tìm đến một họa sĩ vì họ muốn đúng cái “chất” ấy, giống như người ta tìm một quán phở vì nước dùng của quán đó chứ không phải vì phở nói chung. Vậy nên bên cạnh tay nghề, người làm nghề phải nuôi cá tính sáng tạo của mình, kẻo hòa lẫn vào hàng nghìn bức tranh na ná nhau trên mạng.

02 / Mỗi phong cách, một thứ tiếng

Thế giới minh họa rộng đến mức kể không hết, nên tôi chỉ điểm vài vùng hay gặp.

Minh họa sách và xuất bản

Bìa sách, tranh trong sách thiếu nhi, truyện tranh, sách giáo khoa. Đây là vùng đất lâu đời nhất. Nhịp làm việc thường chậm hơn quảng cáo, nhưng đòi hỏi sự nhất quán qua hàng chục trang: nhân vật ở trang ba và trang bốn mươi phải là cùng một con cáo.

Minh họa cho thương hiệu và bao bì

Hình vẽ trên hộp bánh, lon nước, túi cà phê, chiến dịch quảng cáo. Ở đây hình ảnh phải phục vụ thương hiệu, nên họa sĩ thường làm việc chặt với đội thiết kế và marketing. Tự do sáng tạo ít hơn một chút, đổi lại là cơ hội thấy tranh mình nằm trên kệ siêu thị.

Minh họa biên tập và phẳng

Tranh đi kèm bài báo, bài viết dài, infographic. Phong cách phẳng (flat illustration) với khối màu đơn giản rất phổ biến trong mảng số, vì dễ đọc trên màn hình nhỏ. Bên cạnh đó còn nhân vật cho game, sticker, concept art cho phim hoạt hình, mỗi thứ là một ngách riêng.

~ ~ ~

03 / Chỗ giao nhau với nghề thiết kế

Người ta hay hỏi minh họa có phải là thiết kế đồ họa không. Tôi nghĩ hai nghề là họ hàng gần, ở chung một xóm nhưng khác nhà. Thiết kế đồ họa dùng nhiều chất liệu, trong đó có hình minh họa, để giải bài toán truyền thông. Họa sĩ minh họa thì tạo ra chính chất liệu hình ảnh ấy, với dấu ấn của mình.

Dù vậy, họa sĩ nào nắm được bố cục, màu sắc, hiểu một hình ảnh sẽ được đặt vào trang sách hay bao bì ra sao thì làm việc trơn tru hơn hẳn. Nếu bạn muốn xem những kỹ năng cốt lõi của nghề thiết kế mà minh họa cũng dùng chung, tôi có một bài dài hơn kể về các nhánh và nền tảng.

Cô họa sĩ vẽ con cáo, hồi đầu, hay vẽ nhân vật chiếm trọn khung tranh. Đẹp, nhưng khi tôi đặt tên sách và tên tác giả lên thì không còn chỗ. Sau vài lần như vậy, cô bắt đầu hỏi trước: “Chữ nằm ở đâu anh?” Câu hỏi nhỏ, nhưng từ đó hai bên làm việc nhẹ nhõm hơn nhiều.

04 / Nuôi một nét vẽ

Con đường vào nghề minh họa không có lối mòn cố định. Có người học mỹ thuật bài bản, có người tự học từ bé, vẽ trên lề vở rồi vẽ tiếp trên mạng. Điểm chung là một quá trình dài rèn tay và tìm giọng của mình.

Phần nền thì không né được: hình khối, giải phẫu cơ bản, ánh sáng, phối cảnh, màu sắc. Những thứ này nghe khô, giống như học thang âm trước khi chơi nhạc, nhưng thiếu chúng thì phong cách có độc đáo đến đâu cũng sớm lộ chỗ yếu. Sau nền là giai đoạn thử, vẽ theo nhiều phong cách khác nhau, chép lại tranh của người mình thích để hiểu họ làm thế nào, rồi dần dần thấy cái gì khiến tay mình vui.

Song song là chuyện đưa tranh ra ngoài. Một portfolio thể hiện rõ dấu ấn cá nhân, đăng trên Behance, Instagram hay ArtStation, có chủ đề nhất quán thay vì mỗi tranh một kiểu. Người xem, và khách thuê, cần nhận ra bạn qua tranh mà không cần đọc tên.

Phần ít ai nói là làm việc với khách. Nhận brief, gửi phác thảo, chịu sửa, giữ hạn, thỏa thuận quyền sử dụng hình ảnh. Có những họa sĩ vẽ rất đẹp nhưng không giữ được khách vì trễ hạn hoặc khó trao đổi. Kiên trì và sự chuyên nghiệp, theo những gì tôi thấy, quyết định nhiều hơn năng khiếu bẩm sinh.

Thêm một chuyện mà người mới hay bỏ qua: bản quyền. Khi bán một bức minh họa, bạn bán cái gì? Bán hẳn bản gốc, hay chỉ bán quyền sử dụng trên bìa sách, trong một năm, ở một thị trường? Hai cách ấy khác nhau rất xa về giá trị, và khách thường không tự nói ra. Những họa sĩ lâu năm mà tôi quen đều ghi rõ điều này trong thỏa thuận, kể cả với dự án nhỏ. Còn chuyện dùng công cụ AI để tạo hình rồi gọi là minh họa của mình, tôi thấy giới vẽ đang tranh luận khá gay gắt; ít nhất thì nên nói thật với khách mình đã làm thế nào.

Cô họa sĩ ấy bây giờ đã có tên trong giới vẽ sách thiếu nhi. Lần gần nhất gặp lại, tôi khoe xấp bìa in lỗi trong ngăn kéo. Cô nhìn con cáo rồi cười: “Hồi đó em vẽ tai nó lệch, anh thấy không?” Tôi không thấy. Có lẽ phải nuôi một nét vẽ lâu như cô mới nhìn ra.

Bài của Trương Đình Phúc.

Có một đoạn intro logo dài bốn giây mà tôi đã ngồi chỉnh gần trọn một ngày. Khách bảo chữ bay vào “hơi gắt”. Tôi kéo đường cong tốc độ cho mềm lại, xuất thử, xem, rồi lại kéo. Đến chiều, đồng nghiệp đi ngang hỏi tôi đang sửa gì. Tôi bật cho xem hai phiên bản. Anh ấy nhìn một lúc rồi bảo không thấy khác nhau. Tôi thì thấy. Cái khác nằm ở khoảng nửa giây, và nửa giây ấy là toàn bộ cái nghề này.

01 / Hình ảnh, cộng thêm thời gian

Nếu ai hỏi motion graphic designer là gì, tôi sẽ nói đó là người lấy những thứ vốn đứng yên như chữ, hình khối, biểu tượng, rồi cho chúng chuyển động có chủ đích. Nhà thiết kế đồ họa chuyển động (motion graphic designer) làm ra video giới thiệu sản phẩm, đoạn intro cho kênh video, infographic động giải thích một quy trình, hiệu ứng chữ trong quảng cáo, đôi khi cả những chuyển động nhỏ trong giao diện ứng dụng.

Thiết kế tĩnh có hai chiều. Nghề này thêm chiều thứ ba là thời gian, và chiều đó khó tính hơn ta tưởng. Cái gì xuất hiện trước, cái gì theo sau, mỗi thứ ở lại trên màn hình bao lâu, rời đi theo kiểu gì. Một dòng chữ xuất hiện quá nhanh thì người xem không kịp đọc. Quá chậm thì họ lướt qua video khác. Người làm motion vì vậy giống người kể chuyện hơn là người vẽ, chỉ khác là kể bằng nhịp.

Tôi hay nghĩ nghề này gần với âm nhạc. Một cú chuyển cảnh rơi đúng phách nhạc nền mang lại cảm giác dễ chịu khó gọi tên. Lệch một chút thì người xem không nói được là sai ở đâu, nhưng họ thấy gợn.

02 / Từ trang giấy tới file xuất

Một dự án thường bắt đầu bằng kịch bản, có khi do biên kịch viết, có khi do chính motion designer tự viết nếu dự án nhỏ. Từ kịch bản, người ta làm storyboard, tức chuỗi khung hình phác thảo cho từng cảnh, giống truyện tranh thô. Giai đoạn này rẻ và nhanh, nên sửa thoải mái.

Sau đó là dựng khung hình phong cách, gọi là styleframe: vài khung tĩnh đã hoàn thiện về màu, chữ, hình ảnh để khách duyệt “cái nhìn” trước khi bắt tay vào làm chuyển động. Bỏ qua bước này thì rủi ro là làm xong cả video rồi khách mới bảo không thích màu.

Rồi mới tới phần animate, tức làm chuyển động. Công cụ quen thuộc là After Effects, đi cùng Illustrator hoặc Photoshop để chuẩn bị chất liệu, Premiere Pro để dựng và ráp âm thanh. Ai làm 3D thì thêm Cinema 4D hoặc Blender. Phần cuối là phối hợp với người làm âm thanh, chỉnh lại nhịp cho khớp, xuất file theo đủ định dạng cho từng nền tảng: dọc cho điện thoại, ngang cho màn hình lớn, vuông cho bài đăng.

Trong phòng dựng: Học ai thì học, đừng bỏ qua việc đặt tên layer cho tử tế. Một file After Effects với hai trăm layer tên “Layer 1 copy 37” là món quà kinh hoàng cho chính bạn ba tháng sau, khi khách quay lại đòi sửa.

03 / Nền móng trước, hiệu ứng sau

Nhiều bạn trẻ đến với motion vì mê những video đầy hiệu ứng lấp lánh. Tôi hiểu cảm giác đó. Nhưng hiệu ứng là phần dễ học nhất. Có hàng nghìn video hướng dẫn trên mạng chỉ bạn làm chữ nổ tung trong mười phút. Thứ khó học hơn là bố cục, màu sắc, chọn chữ, những nền tảng của thiết kế tĩnh. Một video có chuyển động mượt mà nhưng khung hình nào dừng lại cũng xấu thì vẫn là video xấu.

Vì vậy tôi thường khuyên người mới nắm chắc kiến thức nền của nghề trước, rồi mới rẽ sang mảng chuyển động. Bố cục, màu và typography vững thì chuyển động mới có cái để mà chuyển.

Bên cạnh đó là các nguyên lý chuyển động, phần lớn mượn từ hoạt hình truyền thống: tăng tốc, giảm tốc, nén giãn, chuyển động theo đà. Hiểu chúng, bạn sẽ biết vì sao một quả bóng rơi xuống trông thật còn quả kia trông như bị treo dây. Tiếp đến là cảm giác về nhịp, thứ này luyện bằng cách xem nhiều, làm nhiều và tập nghe nhạc kỹ hơn bình thường.

Bắt đầu thì nên bắt đầu nhỏ. Một intro logo năm giây. Một video giải thích ba mươi giây về một thứ gì đó bạn hiểu rõ. Làm trọn vẹn từ storyboard đến file xuất dạy cho bạn nhiều hơn là học rải rác hai mươi kỹ thuật lẻ mà chưa bao giờ ráp lại thành một sản phẩm.

Một chuyện nữa: máy móc. Làm chuyển động, nhất là có 3D, ngốn tài nguyên máy hơn hẳn thiết kế tĩnh. Bạn không cần máy đắt nhất để bắt đầu, nhưng sẽ sớm hiểu vì sao dân motion hay ngồi nhìn thanh tiến trình render với vẻ mặt của người chờ nồi cơm chín.

04 / Ai đang cần người làm chuyển động

Nội dung video đã chiếm một phần lớn trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và quảng cáo số, nên nhu cầu về người làm đồ họa chuyển động có mặt ở nhiều nơi: agency quảng cáo, studio sản xuất video, bộ phận truyền thông nội bộ của doanh nghiệp, cả những công ty công nghệ cần chuyển động cho giao diện. Mức độ nhiều ít còn tùy thời điểm, khu vực và loại sản phẩm bạn làm được.

Con đường đi lên có thể là từ người thực hiện thành người giám sát dự án, hoặc đi sâu thành chuyên gia một mảng như 3D hay hiệu ứng. Khá nhiều người chọn làm tự do, nhận dự án từ nhiều khách. Đi hướng nào thì portfolio, ở nghề này thường gọi là showreel, cùng với thói quen giao file đúng hẹn vẫn là thứ quyết định người ta có quay lại tìm bạn hay không.

Cái intro bốn giây hôm ấy, khách duyệt phiên bản tôi chỉnh lúc năm giờ chiều. Họ không nói vì sao thích. Chỉ bảo “giờ thấy ổn rồi”. Tôi tắt máy, đi về, trong đầu vẫn còn đếm khung hình.

Bài của Trương Đình Phúc.

Mẹ tôi có một chiếc điện thoại mà bà dùng đúng ba việc: gọi, nghe, và xem ảnh cháu. Có lần bà muốn chuyển tiền cho dì tôi qua ứng dụng ngân hàng, loay hoay hai mươi phút rồi gọi tôi, giọng vừa bực vừa tủi: “Cái nút gửi nó trốn đâu mất rồi con”. Hóa ra nút ấy nằm dưới cùng, phải cuộn xuống mới thấy, màu xám nhạt như đang ngủ. Bà không vụng. Người làm ra màn hình đó đã quên mất có những người như bà.

Câu chuyện nhỏ đó là cách tôi hay dùng để trả lời câu hỏi UI UX designer là gì. Họ là những người lo cho cái nút ấy không trốn.

01 / Hai chữ cái, hai mối bận tâm

UI là viết tắt của user interface, giao diện người dùng. UX là user experience, trải nghiệm người dùng. Người ta hay viết dính chúng vào nhau bằng một dấu gạch chéo, như một cặp vợ chồng già, nhưng mỗi bên có một mối bận tâm riêng.

Người lo UI hỏi: màn hình này trông thế nào? Nút to bao nhiêu, màu gì, chữ cỡ nào, các thành phần xếp ra sao cho mắt dễ chịu và nhất quán từ màn hình này sang màn hình khác. Người lo UX hỏi một câu khác: người dùng muốn làm gì, họ đi qua những bước nào, chỗ nào họ khựng lại, chỗ nào họ bỏ cuộc. Một ứng dụng có thể đẹp như tạp chí mà vẫn khiến người ta bực, và ngược lại, có những trang web xấu đến buồn cười mà ai cũng dùng được trơn tru.

Ở công ty lớn, hai việc này có khi do hai người làm. Ở công ty nhỏ và phần lớn startup, một người ôm cả hai, nên mới có chức danh gộp. Tôi không thấy chuyện đó có gì sai. Chỉ cần biết mình đang mạnh ở nửa nào để mà bù nửa kia.

02 / Một dự án đi qua những đâu

Hồi còn làm in ấn, tôi quen với kiểu làm xong là xong: file gửi nhà in, ấn phẩm ra lò, hết chuyện. Sang làm giao diện, tôi bị sốc nhẹ vì ở đây không có chữ “xong”. Chỉ có “tạm ổn cho phiên bản này”.

Mọi thứ thường bắt đầu bằng nghiên cứu người dùng. Nghe thì to tát, thật ra có khi chỉ là ngồi phỏng vấn tám, mười người, hỏi họ đang làm việc đó bằng cách nào, khó chịu ở đâu. Có khi là đọc phản hồi trong kho ứng dụng, đọc cả những bình luận một sao chửi rủa, vì trong cơn giận người ta thường nói rất thật.

Tiếp theo là sắp xếp thông tin và vẽ wireframe, tức bản phác màn hình ở mức thô, chỉ có khung xám và chữ, chưa màu mè gì. Tôi thích giai đoạn này nhất vì nó rẻ. Gạch đi một wireframe mất năm phút, gạch đi một màn hình đã lên code mất cả tuần của đội lập trình.

Rồi mới tới giao diện chi tiết và bản mẫu tương tác, làm trên Figma là phổ biến bây giờ. Bản mẫu cho phép bấm thử như ứng dụng thật, dù bên dưới chẳng có dòng code nào. Mang nó đi thử với người dùng thật, quan sát họ bấm, ghi lại chỗ họ ngập ngừng. Sửa. Thử lại. Vòng lặp ấy chạy mãi, kể cả sau khi sản phẩm đã ra mắt.

Vì UI/UX chỉ là một nhánh, nếu bạn còn phân vân giữa nhánh này với làm branding, minh họa hay video, có thể đọc bài tôi viết về các vị trí trong nghề thiết kế để so sánh trước khi đi sâu.

Có một thói quen tôi phải tập mãi mới được: không tin vào khẩu vị của mình. Cái tôi thấy rõ ràng, người khác có khi thấy rối. Cái tôi thấy thừa, người lớn tuổi như mẹ tôi lại cần. Người làm UX lâu năm thường nói câu “mình không phải người dùng” như một câu thần chú, và câu thần chú đó cứu khá nhiều dự án.

03 / Đi vào nghề từ những cửa nào

Điều hay của nghề này là có nhiều cửa vào. Tôi đi từ thiết kế đồ họa sang, mang theo con mắt bố cục và màu sắc, nhưng phải học lại từ đầu về hành vi người dùng. Một người bạn của tôi đi từ lập trình front-end sang, hiểu sản phẩm được xây thế nào nên thiết kế ra thứ gì cũng khả thi, nhưng lúc đầu giao diện hơi khô. Lại có người học tâm lý, làm nghiên cứu thị trường, rồi rẽ dần sang UX vì quen với việc hỏi han và quan sát con người.

Lộ trình tự học mà tôi hay gợi ý là học các nguyên tắc thiết kế cơ bản trước, như phân cấp thị giác, độ tương phản, lưới bố cục. Song song đó làm quen Figma. Sau đó chọn một ứng dụng mình hay dùng và thấy khó chịu, thử thiết kế lại nó, ghi lại vì sao mình sửa chỗ này chỗ kia. Đó đã là một case study, dù chưa ai thuê.

Portfolio của người làm UI/UX khác với portfolio graphic thuần. Nhà tuyển dụng không chỉ muốn xem màn hình đẹp. Họ muốn đọc câu chuyện: vấn đề là gì, bạn tìm hiểu ra sao, bạn thử những phương án nào, bỏ phương án nào và vì sao, kết quả cuối cùng thế nào. Một case study có cấu trúc rõ ràng như vậy, theo kinh nghiệm của tôi, thường được đánh giá cao hơn mười màn hình bóng bẩy không lời giải thích.

04 / Mấy câu hỏi tôi nghe đi nghe lại

Học UI/UX có phải biết lập trình không?

Không bắt buộc. Nhưng hiểu sơ sơ HTML, CSS, biết một màn hình được dựng lên từ những khối nào sẽ giúp bạn thiết kế ra thứ đội lập trình làm được, và nói chuyện với họ đỡ căng thẳng hơn. Tôi biết nhiều designer giỏi mà không viết nổi một vòng lặp.

UI/UX khác thiết kế đồ họa ở đâu?

Thiết kế đồ họa lo truyền thông thị giác nói chung, sản phẩm thường được nhìn. Giao diện thì được dùng: người ta bấm, gõ, kéo, và nếu họ bực thì họ xóa ứng dụng. Nền thẩm mỹ chung, nhưng mục tiêu và cách làm khác nhau khá xa.

Người trái ngành có theo được không?

Được, và khá nhiều người đã làm vậy, từ marketing, tâm lý, lập trình, thậm chí kiến trúc. Cái giá phải trả là thời gian tự học nền tảng và kiên nhẫn làm vài dự án thật hoặc gần thật cho portfolio. Không có đường tắt, nhưng cũng không có cửa nào đóng chặt.

Có cần giỏi số liệu không?

Không cần giỏi, nhưng đừng sợ. Đọc một biểu đồ tỉ lệ người dùng bỏ ngang ở bước nào là việc khá thường ngày. Nó cho bạn biết nên sửa chỗ nào trước, thay vì đoán.

Mẹ tôi bây giờ đã chuyển tiền được, sau khi ngân hàng cập nhật ứng dụng và đưa cái nút lên giữa màn hình, màu xanh đậm. Bà không biết có người nào đó đã ngồi họp mấy buổi vì cái nút ấy. Tôi cũng không kể. Nghề này, làm tốt thì không ai thấy, có lẽ thế lại hay.

Bài của Trương Đình Phúc.

Đứa cháu tôi học lớp mười một, một hôm nhắn hỏi: “Chú ơi, graphic designer là gì, có phải chú làm cái đó không?” Tôi định gõ một câu cho xong, kiểu “là người làm hình ảnh cho quảng cáo”. Gõ xong lại xóa. Câu đó đúng, nhưng nó giống như nói đầu bếp là người làm đồ ăn. Người hỏi gật gù xong vẫn chẳng biết đầu bếp sáng ra chợ mấy giờ, đứng bếp mấy tiếng, bị khách trả món thì làm gì.

Nên tôi viết bài này, dài hơn một tin nhắn, ngắn hơn một cuốn sách.

01 / Câu trả lời trong một hơi thở

Nhà thiết kế đồ họa (graphic designer) là người dùng màu, chữ, hình khối và bố cục để truyền đi một thông điệp. Logo trên ly trà sữa, cái poster dán ở cột điện, bao bì gói mì, slide thuyết trình của một ngân hàng, banner nhấp nháy bên lề trang báo: đằng sau mỗi thứ có thể là một người như vậy, ngồi đâu đó, uống cà phê nguội, chỉnh một khoảng cách chữ mà chẳng ai để ý.

Cái khó là chữ “truyền đi”. Một thiết kế được coi là xong không phải lúc nó đẹp, mà lúc người xem hiểu đúng điều cần hiểu. Tôi hay ví von với cháu: nếu mình làm biển báo “cấm rẽ trái” đẹp như tranh treo tường mà tài xế nhìn không ra, thì cái đẹp ấy vô dụng, có khi còn gây tai nạn. Graphic designer làm việc ở chỗ giao nhau giữa cái đẹp và cái dùng được. Nghiêng hẳn về bên nào cũng hỏng.

02 / Một ngày bình thường, nếu có ngày nào bình thường

Buổi sáng thường bắt đầu bằng một bản yêu cầu, người trong nghề gọi là brief. Có brief viết đàng hoàng hai trang, nói rõ mục tiêu, đối tượng, thông điệp chính, kích thước, hạn chót. Có brief chỉ là một tin nhắn: “Làm giúp anh cái poster khai trương, đẹp đẹp, sang sang”. Việc đầu tiên của người thiết kế là hỏi lại. Sang là sang kiểu khách sạn năm sao hay sang kiểu quán cà phê sân vườn? Khai trương cái gì, cho ai xem, dán ở đâu?

Sau đó là giai đoạn tìm ý. Tôi lật sách, lướt Behance, Pinterest, đi bộ một vòng xem người ta dán gì ngoài đường. Phác vài bố cục thô ra giấy, xấu cũng được, miễn nhanh. Rồi mới mở máy. Photoshop nếu làm việc với ảnh, Illustrator nếu dựng logo hay hình vector, InDesign nếu dàn trang tài liệu nhiều trang.

~ ~ ~

Phần tốn thời gian nhất, nói thật, không phải lúc làm mà lúc sửa. Bản đầu gửi đi, khách góp ý, sửa, gửi lại, góp ý tiếp. Có dự án qua ba vòng là xong, có dự án mười mấy vòng rồi quay về đúng phương án đầu tiên. Ai làm nghề lâu đều có một thư mục tên đại loại “final_final_sua lan cuoi_that su cuoi”. Tôi có vài cái như vậy. Không tự hào lắm.

Ngoài những việc ngồi máy còn có họp, trao đổi với bên in ấn về loại giấy, kiểm tra file trước khi gửi nhà in, đôi khi chạy ra xưởng xem bản in thử. Nghe thì lặt vặt, nhưng một file sai hệ màu gửi đi in năm nghìn tờ rơi là cái giá mà ai cũng chỉ muốn trả một lần trong đời.

03 / Những thứ người ta không nhìn thấy trên portfolio

Ai mới tìm hiểu nghề thường hỏi cần biết phần mềm gì. Câu hỏi hợp lý, nhưng lệch trọng tâm. Phần mềm học vài tháng là dùng được. Còn con mắt bố cục, cảm giác về khoảng trắng, sự nhạy với màu và chữ thì phải rèn nhiều năm, và không có nút tắt.

Nếu bạn muốn đặt nghề này cạnh những vị trí sáng tạo khác để thấy nó nằm ở đâu, tôi có viết một bài dài hơn về tổng quan nghề thiết kế, kể về các nhánh và đường đi lên.

Thứ người ta càng không thấy là kỹ năng nghe. Một graphic designer giỏi nghe brief như bác sĩ nghe bệnh nhân kể triệu chứng: không tin hết, không bỏ qua chi tiết nào, và luôn hỏi thêm. Rồi kỹ năng nghe chê. Tôi đã thấy những bạn có tay nghề tốt nhưng mỗi lần bị góp ý là mặt dài như cái bảng hiệu. Khách không thích làm việc với người như thế, dù sản phẩm có ổn đến đâu.

Kinh nghiệm: Khi nhận góp ý, tôi tập thói quen hỏi lại “anh thấy chỗ nào chưa ổn, vì sao” thay vì tự bào chữa. Nhiều khi khách nói “màu chưa đẹp” nhưng vấn đề thật là chữ nhỏ quá, đọc không ra.

Biết vẽ tay có cần không? Không bắt buộc. Nhưng phác thảo được vài nét để thử ý tưởng thì nhanh hơn ngồi kéo thả trên máy rất nhiều. Tôi vẽ tay ở mức vừa phải, đủ để nghĩ, không đủ để triển lãm.

04 / Graphic designer và mấy người họ hàng gần

Trong giới sáng tạo có nhiều chức danh nghe na ná, người ngoài dễ gộp làm một. Graphic designer lo truyền thông thị giác nói chung, từ in ấn tới nội dung số. Nhà thiết kế UI/UX thì chuyên về giao diện và cách người dùng thao tác trên ứng dụng, website; họ quan tâm nút bấm đặt ở đâu cho người ta khỏi lạc, không chỉ nút bấm màu gì. Họa sĩ minh họa (illustrator) thiên về vẽ, nét riêng của họ chính là thứ được thuê. Motion designer thì thổi chuyển động vào hình ảnh, làm video ngắn, intro, hiệu ứng.

Ranh giới giữa các nhánh mờ dần theo thời gian. Ở công ty nhỏ, một người có khi gánh cả ba vai. Nhưng khi tuyển, doanh nghiệp vẫn thường mong ứng viên có một thế mạnh nổi trội, để nhìn vào là biết giao việc gì.

Ngành học thì phổ biến là thiết kế đồ họa, mỹ thuật ứng dụng, truyền thông đa phương tiện. Cũng có không ít người tự học qua khóa ngắn hạn rồi luyện tập nghiêm túc mà vào nghề. Còn chuyện người hướng nội có hợp không, tôi nghĩ là khá hợp, vì phần lớn thời gian là ngồi một mình với sản phẩm. Chỉ cần chịu khó tập nói rõ ràng khi nhận brief và khi trình bày ý tưởng.

Tôi nhắn lại cho cháu một bản tóm gọn của bài này. Nó đọc xong, gửi một cái sticker con mèo gãi đầu, rồi hỏi: “Vậy chú có vẽ được Doraemon không?” Có lẽ tôi cần viết thêm một bài nữa.

Bài của Trương Đình Phúc.