UI UX designer là gì, và vì sao cái nút “Thanh toán” lại nằm ở đó

Mẹ tôi có một chiếc điện thoại mà bà dùng đúng ba việc: gọi, nghe, và xem ảnh cháu. Có lần bà muốn chuyển tiền cho dì tôi qua ứng dụng ngân hàng, loay hoay hai mươi phút rồi gọi tôi, giọng vừa bực vừa tủi: “Cái nút gửi nó trốn đâu mất rồi con”. Hóa ra nút ấy nằm dưới cùng, phải cuộn xuống mới thấy, màu xám nhạt như đang ngủ. Bà không vụng. Người làm ra màn hình đó đã quên mất có những người như bà.

Câu chuyện nhỏ đó là cách tôi hay dùng để trả lời câu hỏi UI UX designer là gì. Họ là những người lo cho cái nút ấy không trốn.

01 / Hai chữ cái, hai mối bận tâm

UI là viết tắt của user interface, giao diện người dùng. UX là user experience, trải nghiệm người dùng. Người ta hay viết dính chúng vào nhau bằng một dấu gạch chéo, như một cặp vợ chồng già, nhưng mỗi bên có một mối bận tâm riêng.

Người lo UI hỏi: màn hình này trông thế nào? Nút to bao nhiêu, màu gì, chữ cỡ nào, các thành phần xếp ra sao cho mắt dễ chịu và nhất quán từ màn hình này sang màn hình khác. Người lo UX hỏi một câu khác: người dùng muốn làm gì, họ đi qua những bước nào, chỗ nào họ khựng lại, chỗ nào họ bỏ cuộc. Một ứng dụng có thể đẹp như tạp chí mà vẫn khiến người ta bực, và ngược lại, có những trang web xấu đến buồn cười mà ai cũng dùng được trơn tru.

UI (giao diện)UX (trải nghiệm)
Bận tâm chínhMàu, chữ, khoảng cách, biểu tượng, sự nhất quánLuồng thao tác, mức độ dễ dùng, chỗ người dùng vấp
Câu hỏi hay tự đặtNhìn có rõ không, có đẹp khôngNgười dùng có làm được việc họ cần không
Thứ giao cho đội lập trìnhBản thiết kế chi tiết, bộ thành phần giao diệnSơ đồ luồng, wireframe, bản mẫu, ghi chép kiểm thử

Ở công ty lớn, hai việc này có khi do hai người làm. Ở công ty nhỏ và phần lớn startup, một người ôm cả hai, nên mới có chức danh gộp. Tôi không thấy chuyện đó có gì sai. Chỉ cần biết mình đang mạnh ở nửa nào để mà bù nửa kia.

02 / Một dự án đi qua những đâu

Hồi còn làm in ấn, tôi quen với kiểu làm xong là xong: file gửi nhà in, ấn phẩm ra lò, hết chuyện. Sang làm giao diện, tôi bị sốc nhẹ vì ở đây không có chữ “xong”. Chỉ có “tạm ổn cho phiên bản này”.

Mọi thứ thường bắt đầu bằng nghiên cứu người dùng. Nghe thì to tát, thật ra có khi chỉ là ngồi phỏng vấn tám, mười người, hỏi họ đang làm việc đó bằng cách nào, khó chịu ở đâu. Có khi là đọc phản hồi trong kho ứng dụng, đọc cả những bình luận một sao chửi rủa, vì trong cơn giận người ta thường nói rất thật.

Tiếp theo là sắp xếp thông tin và vẽ wireframe, tức bản phác màn hình ở mức thô, chỉ có khung xám và chữ, chưa màu mè gì. Tôi thích giai đoạn này nhất vì nó rẻ. Gạch đi một wireframe mất năm phút, gạch đi một màn hình đã lên code mất cả tuần của đội lập trình.

Rồi mới tới giao diện chi tiết và bản mẫu tương tác, làm trên Figma là phổ biến bây giờ. Bản mẫu cho phép bấm thử như ứng dụng thật, dù bên dưới chẳng có dòng code nào. Mang nó đi thử với người dùng thật, quan sát họ bấm, ghi lại chỗ họ ngập ngừng. Sửa. Thử lại. Vòng lặp ấy chạy mãi, kể cả sau khi sản phẩm đã ra mắt.

Vì UI/UX chỉ là một nhánh, nếu bạn còn phân vân giữa nhánh này với làm branding, minh họa hay video, có thể đọc bài tôi viết về các vị trí trong nghề thiết kế để so sánh trước khi đi sâu.

Có một thói quen tôi phải tập mãi mới được: không tin vào khẩu vị của mình. Cái tôi thấy rõ ràng, người khác có khi thấy rối. Cái tôi thấy thừa, người lớn tuổi như mẹ tôi lại cần. Người làm UX lâu năm thường nói câu “mình không phải người dùng” như một câu thần chú, và câu thần chú đó cứu khá nhiều dự án.

03 / Đi vào nghề từ những cửa nào

Điều hay của nghề này là có nhiều cửa vào. Tôi đi từ thiết kế đồ họa sang, mang theo con mắt bố cục và màu sắc, nhưng phải học lại từ đầu về hành vi người dùng. Một người bạn của tôi đi từ lập trình front-end sang, hiểu sản phẩm được xây thế nào nên thiết kế ra thứ gì cũng khả thi, nhưng lúc đầu giao diện hơi khô. Lại có người học tâm lý, làm nghiên cứu thị trường, rồi rẽ dần sang UX vì quen với việc hỏi han và quan sát con người.

Lộ trình tự học mà tôi hay gợi ý là học các nguyên tắc thiết kế cơ bản trước, như phân cấp thị giác, độ tương phản, lưới bố cục. Song song đó làm quen Figma. Sau đó chọn một ứng dụng mình hay dùng và thấy khó chịu, thử thiết kế lại nó, ghi lại vì sao mình sửa chỗ này chỗ kia. Đó đã là một case study, dù chưa ai thuê.

Portfolio của người làm UI/UX khác với portfolio graphic thuần. Nhà tuyển dụng không chỉ muốn xem màn hình đẹp. Họ muốn đọc câu chuyện: vấn đề là gì, bạn tìm hiểu ra sao, bạn thử những phương án nào, bỏ phương án nào và vì sao, kết quả cuối cùng thế nào. Một case study có cấu trúc rõ ràng như vậy, theo kinh nghiệm của tôi, thường được đánh giá cao hơn mười màn hình bóng bẩy không lời giải thích.

04 / Mấy câu hỏi tôi nghe đi nghe lại

Học UI/UX có phải biết lập trình không?

Không bắt buộc. Nhưng hiểu sơ sơ HTML, CSS, biết một màn hình được dựng lên từ những khối nào sẽ giúp bạn thiết kế ra thứ đội lập trình làm được, và nói chuyện với họ đỡ căng thẳng hơn. Tôi biết nhiều designer giỏi mà không viết nổi một vòng lặp.

UI/UX khác thiết kế đồ họa ở đâu?

Thiết kế đồ họa lo truyền thông thị giác nói chung, sản phẩm thường được nhìn. Giao diện thì được dùng: người ta bấm, gõ, kéo, và nếu họ bực thì họ xóa ứng dụng. Nền thẩm mỹ chung, nhưng mục tiêu và cách làm khác nhau khá xa.

Người trái ngành có theo được không?

Được, và khá nhiều người đã làm vậy, từ marketing, tâm lý, lập trình, thậm chí kiến trúc. Cái giá phải trả là thời gian tự học nền tảng và kiên nhẫn làm vài dự án thật hoặc gần thật cho portfolio. Không có đường tắt, nhưng cũng không có cửa nào đóng chặt.

Có cần giỏi số liệu không?

Không cần giỏi, nhưng đừng sợ. Đọc một biểu đồ tỉ lệ người dùng bỏ ngang ở bước nào là việc khá thường ngày. Nó cho bạn biết nên sửa chỗ nào trước, thay vì đoán.

Mẹ tôi bây giờ đã chuyển tiền được, sau khi ngân hàng cập nhật ứng dụng và đưa cái nút lên giữa màn hình, màu xanh đậm. Bà không biết có người nào đó đã ngồi họp mấy buổi vì cái nút ấy. Tôi cũng không kể. Nghề này, làm tốt thì không ai thấy, có lẽ thế lại hay.

Bài của Trương Đình Phúc.