Illustrator hoạ sĩ minh hoạ: nghề nuôi một nét vẽ cho đến khi nó thành tên

Ngăn kéo thứ hai trong bàn tôi chứa một xấp bìa sách thiếu nhi in lỗi, nhà xuất bản cho lại sau một dự án cũ. Tôi không làm phần hình vẽ. Tôi chỉ dàn chữ và bố cục. Nhưng mỗi lần mở ngăn kéo, tôi lại ngắm con cáo đội mũ len trên bìa, nét bút chì còn lộ ở mép tai, và nhớ cô họa sĩ đã vẽ nó: ít nói, hay ngồi góc phòng, mỗi lần được khen thì đỏ mặt bảo “em vẽ chưa xong mà anh”.

Bài này viết cho ai đang tò mò về nghề của cô ấy.

01 / Người vẽ để kể

Họa sĩ minh họa, tiếng Anh gọi là illustrator, là người tạo ra hình ảnh gốc để diễn giải một ý tưởng, một câu chuyện hay một cảm xúc. Chữ “illustrator” dễ gây nhầm với phần mềm Adobe Illustrator cùng tên, và tôi đã chứng kiến không ít cuộc hội thoại ông nói gà bà nói vịt vì thế. Ở đây ta nói về con người.

Hình minh họa khác ảnh chụp ở chỗ nó được phép phóng đại, cách điệu, bỏ bớt. Một nhiếp ảnh gia khó chụp được con cáo đội mũ len, chứ họa sĩ thì vẽ được, lại còn cho nó một vẻ mặt hơi lo âu rất người. Đó là sức mạnh của nghề: nói được những điều mà máy ảnh không nói được.

Họ có thể vẽ tay truyền thống bằng màu nước, bút chì, mực, rồi scan vào máy. Hoặc vẽ thẳng trên máy tính bảng với Procreate, Photoshop, Clip Studio Paint. Nhiều người kết hợp cả hai. Không có cách nào “chuẩn” hơn cách nào; khách thuê bạn vì kết quả, không ai hỏi bạn cầm bút gì.

Điều làm nên giá trị của một họa sĩ minh họa là phong cách cá nhân. Nét vẽ, cách chọn màu, cái không khí riêng trong mỗi tranh. Khách tìm đến một họa sĩ vì họ muốn đúng cái “chất” ấy, giống như người ta tìm một quán phở vì nước dùng của quán đó chứ không phải vì phở nói chung. Vậy nên bên cạnh tay nghề, người làm nghề phải nuôi cá tính sáng tạo của mình, kẻo hòa lẫn vào hàng nghìn bức tranh na ná nhau trên mạng.

02 / Mỗi phong cách, một thứ tiếng

Thế giới minh họa rộng đến mức kể không hết, nên tôi chỉ điểm vài vùng hay gặp.

Minh họa sách và xuất bản

Bìa sách, tranh trong sách thiếu nhi, truyện tranh, sách giáo khoa. Đây là vùng đất lâu đời nhất. Nhịp làm việc thường chậm hơn quảng cáo, nhưng đòi hỏi sự nhất quán qua hàng chục trang: nhân vật ở trang ba và trang bốn mươi phải là cùng một con cáo.

Minh họa cho thương hiệu và bao bì

Hình vẽ trên hộp bánh, lon nước, túi cà phê, chiến dịch quảng cáo. Ở đây hình ảnh phải phục vụ thương hiệu, nên họa sĩ thường làm việc chặt với đội thiết kế và marketing. Tự do sáng tạo ít hơn một chút, đổi lại là cơ hội thấy tranh mình nằm trên kệ siêu thị.

Minh họa biên tập và phẳng

Tranh đi kèm bài báo, bài viết dài, infographic. Phong cách phẳng (flat illustration) với khối màu đơn giản rất phổ biến trong mảng số, vì dễ đọc trên màn hình nhỏ. Bên cạnh đó còn nhân vật cho game, sticker, concept art cho phim hoạt hình, mỗi thứ là một ngách riêng.

~ ~ ~

03 / Chỗ giao nhau với nghề thiết kế

Người ta hay hỏi minh họa có phải là thiết kế đồ họa không. Tôi nghĩ hai nghề là họ hàng gần, ở chung một xóm nhưng khác nhà. Thiết kế đồ họa dùng nhiều chất liệu, trong đó có hình minh họa, để giải bài toán truyền thông. Họa sĩ minh họa thì tạo ra chính chất liệu hình ảnh ấy, với dấu ấn của mình.

Dù vậy, họa sĩ nào nắm được bố cục, màu sắc, hiểu một hình ảnh sẽ được đặt vào trang sách hay bao bì ra sao thì làm việc trơn tru hơn hẳn. Nếu bạn muốn xem những kỹ năng cốt lõi của nghề thiết kế mà minh họa cũng dùng chung, tôi có một bài dài hơn kể về các nhánh và nền tảng.

Cô họa sĩ vẽ con cáo, hồi đầu, hay vẽ nhân vật chiếm trọn khung tranh. Đẹp, nhưng khi tôi đặt tên sách và tên tác giả lên thì không còn chỗ. Sau vài lần như vậy, cô bắt đầu hỏi trước: “Chữ nằm ở đâu anh?” Câu hỏi nhỏ, nhưng từ đó hai bên làm việc nhẹ nhõm hơn nhiều.

04 / Nuôi một nét vẽ

Con đường vào nghề minh họa không có lối mòn cố định. Có người học mỹ thuật bài bản, có người tự học từ bé, vẽ trên lề vở rồi vẽ tiếp trên mạng. Điểm chung là một quá trình dài rèn tay và tìm giọng của mình.

Phần nền thì không né được: hình khối, giải phẫu cơ bản, ánh sáng, phối cảnh, màu sắc. Những thứ này nghe khô, giống như học thang âm trước khi chơi nhạc, nhưng thiếu chúng thì phong cách có độc đáo đến đâu cũng sớm lộ chỗ yếu. Sau nền là giai đoạn thử, vẽ theo nhiều phong cách khác nhau, chép lại tranh của người mình thích để hiểu họ làm thế nào, rồi dần dần thấy cái gì khiến tay mình vui.

Song song là chuyện đưa tranh ra ngoài. Một portfolio thể hiện rõ dấu ấn cá nhân, đăng trên Behance, Instagram hay ArtStation, có chủ đề nhất quán thay vì mỗi tranh một kiểu. Người xem, và khách thuê, cần nhận ra bạn qua tranh mà không cần đọc tên.

Phần ít ai nói là làm việc với khách. Nhận brief, gửi phác thảo, chịu sửa, giữ hạn, thỏa thuận quyền sử dụng hình ảnh. Có những họa sĩ vẽ rất đẹp nhưng không giữ được khách vì trễ hạn hoặc khó trao đổi. Kiên trì và sự chuyên nghiệp, theo những gì tôi thấy, quyết định nhiều hơn năng khiếu bẩm sinh.

Thêm một chuyện mà người mới hay bỏ qua: bản quyền. Khi bán một bức minh họa, bạn bán cái gì? Bán hẳn bản gốc, hay chỉ bán quyền sử dụng trên bìa sách, trong một năm, ở một thị trường? Hai cách ấy khác nhau rất xa về giá trị, và khách thường không tự nói ra. Những họa sĩ lâu năm mà tôi quen đều ghi rõ điều này trong thỏa thuận, kể cả với dự án nhỏ. Còn chuyện dùng công cụ AI để tạo hình rồi gọi là minh họa của mình, tôi thấy giới vẽ đang tranh luận khá gay gắt; ít nhất thì nên nói thật với khách mình đã làm thế nào.

Cô họa sĩ ấy bây giờ đã có tên trong giới vẽ sách thiếu nhi. Lần gần nhất gặp lại, tôi khoe xấp bìa in lỗi trong ngăn kéo. Cô nhìn con cáo rồi cười: “Hồi đó em vẽ tai nó lệch, anh thấy không?” Tôi không thấy. Có lẽ phải nuôi một nét vẽ lâu như cô mới nhìn ra.

Bài của Trương Đình Phúc.